online

Եկեղեցին որպես մշակույթի պահպանման ու զարգացման օջախ

Դավիթ Սամվելյան

Դավիթ Սամվելյան

Նյութը, որը ներկայացվում է, առաջին հայացքից կարող է թվալ ժամանակավրեպ, քանի որ, եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, թե ներկա պայմաններում, երբ մենք ունենք պետականություն և պետությունն էլ հենց պետք է լինի մշակույթի պահպանման, զարգացման և սերունդներին անաղարտ և ընդունելի փոխանցման ինստիտուտն ու երաշխավորը, շատ հանգիստ կարելի է չանդրադառնալ այն դերին ու նշանակությանը, որ կարող է և պետք է ունենա Հայ Առաքելական Եկեղեցին հայկական մշակույթի վերաբերյալ գործառույթներում:

Սակայն միայն առաջին հայացքից. բավական է մի պահ հետ նայել մեր մշակույթի անցած ճանապարհին ու պատմությանը, որպեսզի տեսնենք, թե ինչպիսի կապերի ու հարաբերության մեջ է եղել վերջինս Հայ Եկեղեցու հետ, կամ էլ` հակառակը, թե ինչպիսի ազդեցություն է ունեցել Հայ Առաքելական Եկեղեցին ազգային մշակույթի պահպանման, ստեղծման ու զարգացման հարցում:

Այստեղից էլ ծագում է մի շատ բնական և գրեթե անլուծելի հարց. այն է, Եկեղեցի՞ն է հանդիսացել այն ասպարեզը, որում դրսևորելու հնարավորություն է ստացել մշակույթը, թե՞ հակառակը` մշակույթն է իր տարբեր դրսևորումներով խթան հանդիսացել Եկեղեցու (քրիստոնեության) տարածման, ընկալման և աճի համար: Այս հարցում չպետք է որդեգրել չափազանց ծայրահեղ ու միակողմանի դիրքորոշում, քանի որ մշակույթի աշխարհը, գոնե անցյալի համար, հնարավոր չէ պատկերացնել առանց Եկեղեցու և, միաժամանակ, նույնը կարելի է ասել նաև Եկեղեցու համար: Պատմության ընթացքի մի մեծ հատվածում Եկեղեցին և մշակույթը գոյատևել են կողք կողքի` փոխանցելով և հարստացնելով միմյանց:

Ինչ վերաբերում է այս երկուսի փոխհարաբերությանը հայկական միջավայրում, ապա դա ավելի ակնհայտ ու բնական է թվում:

Վերևում, եթե նկատվեց, իզուր չէր օգտագործվել այն արտահայտությունը, թե Հայ Առաքելական Եկեղեցին եղել է մշակույթի պահպանման, ապա նոր ստեղծման ու զարգացման օջախը:

Սա շատ պարզ երևում է այն օրինակում, որ քրիստոնեությունը իր ծիլերը Հայաստանում գցելուց մոտավորապես 2 դար հետո, այն է, երբ Գրիգոր Լուսավորչի առաջնորդությամբ և Տրդատ 3-րդ Մեծի անմիջական հավանությամբ ու հովանավորությամբ Արշակունյաց Հայաստանում հռչակվում է պետական կրոն, փորձ է արվում արմատախիլ անել հեաթնոսությունը որպես կրոն: Սակայն եթե այդ խնդիրը հեշտությամբ է հաջողվում իրականացնել (եթե հաշվի չառնենք քրմերի, որոշ տեղերում էլ` հենց ժողովրդի դիմադրությունը)` կործանելով տաճարները կամ այրելով հեթանոսական կրոնի գրականությունը, ապա նույնը չի կարելի ասել մշակութային-գաղափարական այն շերտի մասին, որը գոյություն ուներ և խորը նստվածք էր թողել ժողովրդական զանգվածների մտածելակերպի, ապրելակերպի և կրոնական պատկերացումների վրա:

Չէ՞ որ անհնարին է մի հարվածով վերացնել բազում դարերի ընթացքում ձևավորված աշխարհընկալումների ու մշակութային պատկերացումների համակարգը կամ շերտը և ստեղծել մի նոր կառույց, որը բոլորովին անընդունելի ու խրթին կլիներ ժողովրդի համար:

Սրա արդյունքը լինում է այն, որ Եկեղեցին ստիպված է լինում հաշվի նստել մշակութային այն պաշարի հետ, որը ձևավորվել էր հայ ժողովրդի մինչքրիստոնեական շրջանում: Այդ, չակերտավոր ասած, կոնսենսուսը Եկեղեցուն անհրաժեշտ էր գոնե այնքան ժամանակ, մինչև այն կարողանար ամրապնդվել ոչ միայն կառուցվածքային առումով, այլև ի զորու լիներ խորը արմատներ ձգել հայ ժողովրդի մտածելակերպի ու կրոնական աշխարհայացքի մեջ: Սակայն սա տևական գործընթաց էր և պահանջում էր նուրբ ու քայլ առ քայլ մոտեցում, որը տևում է մոտավորապես մեկ դար:

Այս առումով ինչ վերաբերում է մշակույթի նյութական կողմին, ապա պատահական չէ, որ պեղումների ընթացքում բազմաթիվ եկեղեցիների հիմքերի տակ հայտնաբերվել են ատրուշանների, մեհյանների հետքեր: Կամ մեկ ուրիշ փաստ ևս. եկեղեցական-տաճարաշինական քանդակագործության մեջ օգտագործվող պատկերներից շատերը ունեն մինչքրիստոնեական պատմություն (վառ օրինակ կարող են հանդիսանալ Անիի Մայր տաճարի վրա արված սվաստիկան, տարբեր եկեղեցիներում առկա ութաթև աստղերը, հավերժության խորհրդի նշանները կամ եկեղեցիների կառուցման նախնական ձևը` բազիլիկ, որը ուներ տաճարի տեսք` վառ օրինակը Երերույքի բազիլիկան):

Եթե անդրադառնանք մշակույթի հոգևոր կողմին, ապա կարելի է նշել, որ օրինակ` քրիստոնեական շատ տոներ համաձայնեցվել են հեթանոսական աստվածների տոների օրերին և կամա թե ակամա նրանցից մի քանիսը մինչև այժմ պահպանել են իրենց ժողովրդական դրսևորումները (օրինակ` Տեառնընդառաջը, Աստվածածնի Ավետման տոնը, որը համապատասխանում էր Անահիտի տոնի օրվան` ապրիլի 6-ին, ապա` 7-ին, Հովհաննես Մկրտչի և Աթանագինեի տոնը` Վահագնի տոնին` Պենտեկոստեից հաշված 12-րդ օրը, Հիսուս Քրիստոսի Պայծառակերպման տոնը` Վարդավառը` Աստղիկին նվիրված տոնին, որը քրիստոնեական տոնացույցում շարժական է` Զատիկից հաշված 99-րդ օրը):

Անգամ հին հայկական տոմարի շատ ամսանուններ և օրանուններ կրել են հեթանոս աստվածների անուններ:

Պատահակա՞ն է արդյոք այն երևույթը, որ մինչև այժմ Հայ Առաքելական Եկեղեցու բազմաթիվ հավատացյալների մոտ պահպանվել են անիմիզմի (հոգեպաշտության, օրինակ` ծառերի վրա թաշկինակներ կապելը) և սնապաշտության շատ մնացուկներ:

Անգամ մեր ազգային էպոսի` Սասնա ծռերի մեջ, որը, ճիշտ է, ձևավորվել է երկար դարերի ընթացքում, պահպանվել նե հոգևոր կամ մշակութային բազմաշերտության հետքեր:

Այս բոլոր օրինակները ոչ մի դեպքում չեն նսեմացնում Եկեղեցու և, առաջին հերթին, Գրիգոր Լուսավորչի և նրա հաջորդների դերը, այլ, ընդհակառակը, Գրիգոր Լուսավորիչւ, որը քրիստոնեական հավատքի ու վարդապետության ջերմեռանդ քարոզիչն ու պաշտպանն էր, միևնույն ժամանակ այնքան խորագետ է գտնվում, որ հաշվի է նստում այդ բոլոր իրողությունների հետ և փորձում ոչ թե բռնի ուծով, այլ` կամաց-կամաց փոփոխել ժողովրդի մոտեցումը, քանի որ այս դեպքում նա գործ էր ունենում ոչ թե մշակույթի արտաքին կողմի, այլ` ավելի խորը` հոգևոր ըմբռնումների ու պատկերացումների հետ:

Այս ամբողջ գործընթացի վերջակետ և յուրօրինակ սկիզբ եղավ այն, որ ընդամենը մեկ դար հետո Հայ Առաքելական Եկեղեցին ամրապնդվեց և վերելք ապրեց, որը սկսվեց, իհարկե, սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի քրիստոսանվեր ու ազգանվեր քայլով, այն է` հայոց գրերի ստեղծումով: Վերելք, որը չսահմանափակվեց միայն Մաշտոցով ու նրա ժամանակաշրջանով, այլ կրեց շարունակական զարգացման ու բազմաճյուղ տարածման տեսք:

Սա պատահական երևույթ չէր, քանզի իր կրոնական առաքելությունը ի կատար ածելու համար Եկեղեցին պետք ունեցավ կենդանի խոսքի, բանավոր քարոզչության կողքին` մնայուն գրի, մշտատև գրքի, նրանց միջոցով իր ազդեցությունը, բարիքը հաստատուն և հարատև կերպով ընծայելու համար հայ ժողովրդին: Բացառիկ և խորիմաստ նշանակություն ունի մեզ համար այն իրողությունը, որ առաջին գիրքը, որ բացվեց հայ մարդու աչքերի առաջմ եղավ Սուրբ Գիրքը` Աստվածաշունչը, և առաջին իմաստը, որ պարզվեց հայ մտքի առաջ, եղավ` «Ճանաչել զիմաստութիւն և զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»:

Չբավարարվելով սոսկ գրերի ստեղծումով` Մաշտոցն իր աշակերտների հետ հիմք է դնում թարգմանչական շարժման: Ժամանակի ընթացքում թարգմանվում և դրանց կողքին արդեն հայկական միջավայրում ստեղծվում են քրիստոնեական վարքագրություններ, սրբախոսական գրականության բացառիկ նմուշներ (Հայսմավուրքներ, Վարք Սրբոցներ), գրեթե ողջ Սուրբ Գրքի մեկնողական գրականությունը, ճառեր (Մեսրոպ Մաշտոցի «Հաճախապատումը», Գրիգոր Տաթևացու «Ամառան», «Ձմեռան» հատորները), վարդապետական, աստվածաբանական, դավանաբանական (Եզնիկ Կողբացու «Եղծ Աղանդոց», «Գիրք Թղթոց», «Կնիք հավատոյ» հավաքածուները և համանման աշխատություններ Հովհաննես Օձնեցու, Գրիգոր Տթևացու, Ներսես Շնորհալու, Ներսես Լամբրոնացու և այլոց կողմից) գրքեր, հայրաբանական երկեր, ծիսական մատյաններ (Մաշտոց, Խորհրդատետր, Ճաշոց գիրք):

Սրանց կողքին թարգմանվում են անտիկ աշխարհի փիլիսոփաների (Պլատոն, Արիստոտել), պատմագիրների (Եվսեբիոս Կեսարացու «Քննիկոն», «Եկեղեցական պատմություն») բազմաթիվ աշխատություններ, գեղարվեստական երկեր («Ալեքսանդր Մեծի կյանքը»), որոնցից շատերը մեր օրերն են հասել միայն հայերեն թարգմանության շնորհիվ:

Մեր գրեթե ամբողջ պատմագրությունը ստեղծվել է Եկեղեցու բազմաթիվ նվիրյալների կողմից (Ղազար Փարպեցի, Մովսես Խորենացի, Կիրակոս Գանձակեցի, Սամուել Անեցի և այլոք):

Արդարև, գրականության ոլորտում կատարած այս ամբողջ աշխատանքը կարելի է համարել մեծագույն քայլը և ծառայությունը մշակութային հողի վրա` մատուցված մեր Եկեղեցու կողմից մեր իսկ ժողովրդին:

Դարերի ընթացքում գիրը, գրիչը, մագաղաթը և թանաքը եղել են Եկեղեցու բուրվառի և խունկի, խաչի ու ավետարանի չափ նվիրական առարկաներ հայ հոգևորականի համար:

Մաշտոցից սկսած` հայկական քաղաքակրթությունը գրեթե ամբողջովին փոխվում է և դառնում մշակութային, իսկ դարերի ընթացքում հայ ժողովրդի` իր հավատքի համար պայքարը ուղեկցվում է իր մշակույթի պահպանման համար համար մղած պայքարով:

Նույն Մաշտոցով է հիմք դրվում հայ դպրությանը, դպրոցին. քայլ, որն ամենաառաջնայինն ու կարևորն է սերունդներին ազգային, մշակութային ու քրիստոնեական արժեքներով կրթելու և զարգացնելու համար: Պատահակա՞ն է արդյոք, որ մինչև 20-րդ դարի սկիբը հայկական դպրոցների հսկողությունն ու հոգատարությունն իրականացվում էր Եկեղեցու կողմից:

Իսկ մի՞թե կարելի է չհիշատակել հայական համալսարանները Գլաձորում և Տաթևում, որտեղ մեծանում և գիտակ վարդապետների կողմից ուսուցանվում էին ոչ միայն քրիստոնեական արժեքներ ու աստվածաբանական գիտություններ, այլև` քերականություն, տրամաբանություն, ճարտասանություն, թվաբանություն, երաժշտություն, երկրաչափություն և աստղագիտություն:

Ամբողջ հայ վաղ և ուշ միջնադարյալ երաժշտությունը, կարելի է ասել, դատարկ կլիներ առանց հայ եկեղեցական մարգարիտների` հայրենների ու շարականների, որոնցից շատերի երաժշտությունը փոխանցվել էին դեռևս հին ժամանակներից, շատերն էլ գրվել են Մեսրոպ Մաշտոցի, Գրիգոր Նարեկացու, Ներսես Շնորհալու և այլոց կողմից: Անգնահատելի է նաև Կոմիտասի դերը հայկական երաժշտության ասպարեզում: Բոլորին հայտնի է, որ նրա ջանքերով փրկել, օտար տարրերից զտվել ու մեզ են հասել հայակական ազգային երաժշտության ու երգերի բազմաթիվ օրինակներ:

Մինչ այժմ թվարկեցինք Հայ Եկեղեցու վաստակները հոգևոր մշակույթի միայն մի քանի ասպեկտներում: Սակայն այդքանով չեն սահմանափակվում մեր Եկեղեցու ձեռքբերումներն ու տարած ազգանվեր ու մշակութանվեր աշխատանքները:

Ինչ վերաբերում է Հայ Եկեղեցու մասնակցությանն ու ներդրումներին նյութական մշակույթի ասպարեզում, ապա դրանք շատ բազմաբնույթ ու բազմաճյուղ են` սկսած եկեղեցաշինությունից մինչև կիրառական արվեստ:

Հայկական ճարտարապետության մասին գիտելիք ու պատկերացում ունենալու համար բավական և անհրաժեշտ է ուսումնասիրել հայկական եկեղեցաշինության մոտիվներն ու օրինաչափությունները: Սկզբնական պարզ միանավ կամ եռանավ բազիլիկանների կողքին ժամանակի ընթացքում վեր են խոյանում ճարտարապետական գլուխգործոցներ` Զվարթնոցի տաճարը, Սուրբ Հռիփսիմեն, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է յուրօրինակ մի ոճ: Հետագայում կառուցվում են վանական համալիրնե, զանգակատներ` որպես եկեղեցիների բազկացուցիչ մաս, բազմախորան ու բազմաթև եկեղեցիներ: Սրանք սոսկ կառույցներ չէին, այլ դպրության, ազգային միասնության ու հավաքական կամքի ու հավատքի օջախներ:

Ճարտարապետության հետ զարգանում է նաև քանդակագործությունը, որմնանկարչական արվեստը: Եկեղեցիների պատերը արտաքինից ու ներսից զարդարվում են աստվածաշնչյան դրվագներով, Քրիստոսի, Աստվածամոր, առաքյալների պատկերներով, խաչաքանդակներով (հարկ է հիշատակել Աղթամարի Սուրբ Խաչը, Էջմիածնի Մայր Տաճարը):

Հայկական քանդակագործության յուրօրինակ ճյուղերից խաչքարերի արվեստը, որը աչքի է ընկնում իր բազմաժանրությամբ ու յուրօրինակ լուծումներով (դրանց լավագույն օրինակները կարելի էր տեսնել մինչև վերջերս Ջուղայի գերեզմանադաշտում, խաչքարերի մի ստվար խումբ էլ կարելի է տեսնել Նորադուզի գերեզմանատանը):

Կիրառական արվեստի մեջ ևս հետ չի մնացել Հայ Եկեղեցին: Մեզ են հասել եկեղեցական արարողությունների ժամանակ օգտագործվող տարբեր առարկաներ, խաչեր, բուրվառներ, ավետարանների և աստվածաշնչերի փղոսկրյա, արծաթանախշ ու ոսկեզարդ կազմեր ու պատյաններ, որոնցից յուրաքանչյուրը իրենցից ներկայացնում էր արծաթագործության, ոսկերչության ու փորագրական արվեստի բացառիկ նմուշներ:

Հայկական մշակույթի մեջ իր ուրույն տեղն ունի մանրանկարչությունը, որում օգտագործվել ու ի ցույց են դրվել մեր վարպետների (Սարգիս Պիծակ, Թորոս Ռոսլին) նկարչական տաղանդն ու իմացությունները:

Մշակույթի բազմաթիվ այլ բնագավառներում մեր Եկեղեցու կատարած աշխատանքի, ներդրումների և հետևողական հոգատարության շնորհիվ է, որ մեր ազգը պայքարել ու գոյատևել է ժամանակի մեջ: Այս ամբողջով է, որ հայկական մշակույթը այսօր կարողանում է ներկայանալ աշխարհին և իր առանձնակի, ինքնօրինակ տեղն ու դիրքն ունի համաշխարհային մշակութային դաշտում:

Պատմությունը ցույց է տվել, որ մշակույթները զարգացել են այնպիսի ժամանակներում, երբ եկել են բարենպաստ պայմաններ: Այն է` խաղաղություն, պետություն, պետական հոգածություն ու հովանավորություն: Այս առումով հայկական մշակույթը ևս բացառություն չի կազմում: Սակայն եթե մեր գործիչները առաջնորդվեին միայն այս սկզբունքներով, ապա հիմա մենք շատ քիչ բան կունենային ժառանգված, քանզի ստեղծագործելուն զուգահեռ ստիպված էին պաշտպանել ու պահպանել այն ամենը, ինչ մնում էր յուրաքանչյուր ավերից, թալանից ու կործանումից հետո:

Իսկ պետականության բացակայության պայմաններում էլ այդդ ամբողջի պատասխանատվությունն ու բեռն իր վրա էր վերցնում Հայ Առաքելական Եկեղեցին, որը բացի քաղաքական գործառույթներ իրականացնելուց, իր վրա էր վերցրել հայ ժողովրդի ազգային ու մշակութային ինքնության ձևավորման ու պահպանման ծանր ու պատասխանատու գործը, որն իրականացնում էր բավականին հաջող:

Այժմ իրավիճակը կարծես այլ է. արդեն 20 տարի է, որ ունենք անկախ պետություն, և այն գործառույթները, որ մինչև այժմ իրականացնում էր Եկեղեցին, պետք է որ իր վրա վերցնի պետությունը: Հաշվի առնելով այն մեծ մշակութային պաշարը, որ ստացել ենք անցյալից` այդ գործը պետք է կատարվի հեշտությամբ, ուղղորդված ու նպատակային ձևով` ի նկատի ունենալով այն առանցքը, որին հետևելով մեր մշակույթը զարգացել է:

Սակայն երբ խորամուխ ես լինում խնդրի էության մեջ, ապա տեսնում ես, որ իրականությունն ամենևին էլ այն չէ, ոնց պետք է լիներ: Ընկնելով օտարածին և «ժամանակակից արժեքների» յուրացման հետևից` շատ անգամ հեշտությամբ մոռացության է մատնվում այն ամբողջը, ինչին հասել ենք մեծ ջանքերի ու երկար ժամանակի ընթացքում, ինչի անաղարտ պահպանման համար մղվել են երկարատև պայքարներ:

Թող թյուր կարծիք չձևավորվի, թե կողմնակից ենք միմիայն պահպանողական, մշակութային ինքնապարփակման կողմնորոշման և դեմ ու բացասական տրամադրվածություն կա այն ամենի հանդեպ, ինչը մերը չէ կամ չի ստեղծվել մեր կողմից: Այստեղ հարցը բոլորովին այլ բանում է. կարևորն այն է. թե ինչ սկզբունքներով ու ճանապարհով ենք մենք ցանկանում առաջնորդվել, քայլել կյանքում: Դրան զուգահեռ` այսօր հանդիպում ենք բազմաթիվ օրինակների, երբ տեղի է ունենում մշակութային միախառնում, սակայն ստեղծվող արժեքը, փոխանակ ավելի հարստացնելու մեր ունեցածը, առավել աղճատում ու տձև ինչ-որ ցածրարժեք համաձուլվածք է հանվում ասպարեզ: Բարեբախտաբար, լավ օրինակներ ևս հանդիպում են:

Եթե կա հստակ մշակված ու իրագործվող քաղաքականություն այն տեսանկյունից, որ պետք է մենք պահենք մեր մշակութային դիմագիծը որպես ազգ, ապա դա, համենայն դեպս, չի զգացվում:

Այսօր հայ միջավայրում տիրում է մշակութային և հոգևոր բազմակարծություն: Մշակութայինն ընդունելի է այն հիմնավորմամբ, որ մշակույթները, նամանավանդ, բազմադարյա, ժամանակ առ ժամանակ կարիքն ունեն թարմ գաղափարների ու մոտեցումների, սակայն հոգևոր ոլորտում այդ բազմաբաժանումները հանգեցնում են ոչ միայն մոռացության, այլև` սեփականի ժխտման ու նսեմացման:

Օտարի լծի տակ սեփական մշակույթը կորցնելու վախն այսօր ավելի տագնապալի է դարձել, երբ սեփական կամքով ենք հեռանում մեր ունեցածից: Յուրաքանչյուր բան սկսվում է ճանաչողությունից` ինչպես վերևում շարադրել էինք, սակայն երբ տեսնում ես այդ ճանաչողության ձգտման ցանկության բացակայությունը, սև գույնն առավել է փակում տեսադաշտը:

Մտածողության, մոտեցումների փոփոխության կարիք ունի ինչպես յուրաքանչյուր անհատ, այնպես էլ յուրաքանչյուր կառույց մեր միջավայրում, քանզի այսօրվա մարդը չափազանց քմահաճ ու մակերեսային է դարձել:

Այստեղ մեղավորներ փնտրելը կամ, առավել ևս, մի մեղավոր գտնել ցանկանալը, անիմաստ ու զուր է: Ավելի նպատակահարմար ու արդյունավետ կլինի փնտրել ելքեր, քա զբաղվել անիմաստ ինքնաբացահայտման ու ինքնաճանաչման գործընթացով, քանզի բոլորից լավ մենք գիտենք մեր սխալները և բացթողումները, միայն թե պետք է համարձակություն ունենանք խոստովանելու և կամքի ուժ` վերափոխելու համար:

 

Դավիթ Սամվելյան

[fblike]

Поделиться ссылкой:




Комментарии к статье


Top