online

ՄԵՆՔ ԵՆՔ ՄԵՐ ԼԵՌՆԵՐԸ

DadigBabig3WithFlowersLandscapeԱրդի ժամանակներուն  տեսական միջոցներու բազմացումով, քաղաքներ կամ երկիրներ աւելի հեշտ կը ճանցուին իրենց իւրահատուկ  խորհրդանիշներով: Այսպէս, օրինակի համար ճարտարագէտ Կիւստաւ Էիֆէլ  իր աշտարակով պաշտոնապէս կնքած է ոչ միայն Փարիզը կամ Ֆրանսան, աւելին՝ հեղինակին ստեղծագործութիւնը  եզակիօրէն անմահացած է իր իսկ ազգանունով:

Անդին, Եդւարդ Էրիքսէնի Ծովանոյշ համեստ քանդակը հանրութիւնը ընդունած է իբր Գոբէնհակէնի խորհրդանիշ, որը միեւնոյնատեն մեզի կը յուշէ Դանիան. Վենետիկն իր Ռիալթոյի կամուրջով, Հռոմը Թրէվիի Աղբիւրներով կամ Երեւանը՝ Քոչարի Սասունցի Դաւիթ-ի արձանով,  Թորոնթօն իր Սի Էն աշտարակով: Դժուար է պահ մը մտածել, որ այդ խորհրդանիշ Էիֆէլի աշտարակը եթէ չ՝ըլլար եւ մեր երեւակայութենէն անհետ կորէր վայրը, կամ պարզապէս, Փարիզը տեսնել առանց իր աշտարակին…:

Այստեղ, նպատակս է ըստ արժանւոյն գնահատել նման ստեղծագործութիւն մը՝ որ անտարակոյս ունի բոլոր այդ վերեւը նշուած տեղ խորհրդանշող յատկութիւնները եւ աւելին, հեղինակուած հայ տաղանդաւոր  արձանագործի մը կողմէ:  Այս արուեստագէտը, հակառակ իր ժամանակակից բոլոր դժնդակ պայմաններուն, խիզախօրէն իրագործած է կոթող մը որ կարեւոր մասնիկն է եւ զարդը մեր վերջին քառասնամեայ ազգային զսպուած քաղաքական ձգտումներուն: Կառոյց մըն է, որ անտարակոյս գալիք դարերուն եւս  պիտի տեւէ, քանի հեղինակը ինք միայն ներշնչուած չէ, այլ անով նաեւ ներշնչած ամբողջ  ժողովուրդ մը:

ՄԵՆՔ ԵՆՔ ՄԵՐ ԼԵՌՆԵՐԸ, հեղինակը   ՍԱՐԳԻՍ ՊԱՂՏԱՍԱՐԵԱՆ  1923-2001

Ծնած է Բանազուր գիւղ, Արցախ,  Սեպտեմբեր 5, 19ՁՅին: Եօթ տարեկանին ընտանեօք կը տեղափոխուին Երեւան: 194Ձին կը զորակոչուի Սովետական  բանակ եւ կը մեկնի Եւրոպական ճակատ: 1946- ին կ՝ընդունուի Երեւանի Գեղարուեստի Ինստիտուտ-ը, որը կ՝աւարտէ գերազանց գնահատականով: Կանուխ այս տարիքէն արդէն իսկ կը ցուցաբերէ իւրայատուկ լուծումներով քանդակներ որոնք կ՝արժանանան Հայաստանի եւ Սովետական Միութեան բարձրագոյն գնահատականներուն: 1954ին կը դառնայ լիրաւ անդամ Հայաստանի Նկարիչների Միութեան: Իր գործերը կը պարփակեն լայն աշխարհագրական կարկին մը:

Յիշեմ մէկ քանին՝

1957- Հունան Աւետիսեան (պղինձ, կրանիտ), Կապան, ՀՀ:

1954 — Ստեփան Շահումեանի (պղինձ), Երեւան, ՀՀ:

1954-  Շուշանիկ Կուրդինեանի մահարձանը, Կոմիտասի  անուան զբոսայգի, Երեւան, ՀՀ:

1954 — Մրցոյթներ, Աւետիք Իսահակեանի  մահարձանը:

1954-  Յակոբ Պարոնեանի յուշարձանը (պազալդ), Երեւան, ՀՀ:

1954 — Զորավար Ստեփան Գինոսեանի կիսանդրին Ադխա գիւղ, Վրաստան:1954 Լենինի յուշարձանը (պազալդ) Սներսկայա, Կրասնոտար,  Ու. Հ:

1973 – Գերագոյն Սովետի «Պատւոյ Նշան» տւչութիւն:

Մասնակցած է միջազգային արուեստի փառատոններու Ռուսաստան, Պուլկարիա, Ֆրանսա, Իտալիա Քարրարայի մէջ կը ներկայեացնէ իր ուշագրաւՂարաբաղցիներ-ը , եւ հուսկ Գանատա ԷՔՍԲՕ’67-Մոնթրէալ:

ԽՈՐՀՐԴԱՆԻՇԻՆ ԾՆՈՒՆԴԸ

Հայկական Ցեղասպանութեան հիսնամեակին առիթով, 1965ին աշխարհի տարածքին  զանազան յուշահամալիրներ բարձրացան: Օր ըստ օրէ թուլացող Սովետական կարգերը նոր յոյսեր ներշնչեցին հայ ժողովուրդին:  « Մեր հողեր՜ը, Մեր հողերը՜» լոզունքներով ցոյց ընող Հայաստանը կրցաւ իրագործել աննախադէպն ու  անկարելին: Երեւանի մէջ Ծիծեռնակաբերդի Եղեռնի Յուշահամալիրին իրագործումը եզակի էր իր քաղաքական եւ ճարտարապետական լուծումներու  բարդութեամբ:  Արցախցին նոյն ներշնչումով, ուշի ուշով դիտեց այս  ծաւալումները: Ստալինեան կարգերը այլեւս փոխուած էին:

Իբր անուանի քանդակագործ, Սարգիս Պաղտասարեանը իր շօշափած նիւթերով կը դրսեւորէր Արցախի ժողովուրդին ազգային ներշնջումները: Եւ ճիշտ 1965ին, նախածրագրուած՝ կամ ինքնաբուխ, Լեռնային Ղարաբաղի վարչութեան անպաշտոն հրաւերով, արուեստագէտը առաջին անգամ Ստեփանակերտի մէջ կը ցուցադրէ իր ամողջական գործերը: Այստեղ իրեն կը թէլադրուի հանրութեան համար ստեղծել կոթող մը որ արտայայտէ  Արցախցիին կամքն ու մխացող ձգտումները: Հուսկ հիմնական գաղափարը կը ծնի աւելի  մեծ մաշտաբով Ղարաբաղի մէջ յուշարձան մը կանգնելու: Իր Ղարաբաղցիներ պղնցացոյլ արձանը կը դառնայ նոր յուշարձանին մեկնակետը,  իսկ պատուերը իրագործելը կը տեւէ երկու տարի: Վերջապէս 1967 ին կը ծնիՄենք ենք մեր լեռները (տուֆ) յուշարձանը, որը  կը տեղադրուի Ստեփանակերտէն դուրս, ամայի եւ անշուք բլրակի մը վրայ: ՄԵՆՔ ԵՆՔ անուանումը  խոտոր կը դպչի Ազերի ղեկավարութեան ականչին եւ կը քննադատուի: Պէտք է յիշենք նաեւ որ Սովետական անծայրածիր կայսրութեան մէջ նման ազգամիջեան խնդիրները, այդ ատեն, կը լուծուէին տարբեր եղանակով: Մեղմացնելու համար կիրքերը եւ ամոքելու համար Ատրպէյճանի ղեկավարութիւնը, 1969ին  ի պատիւ Բ- Աշխարհամարտի զոհուածներուն արուեստագէտը կը պատրաստէ յուշարձան՝ նուիրուած Չարդախլուի զոհերուն, Չարդախլուի մէջ, Ս. Ատրպէյճանի Հանրապետութիւն:

ՄԵՆՔԵՆՔՄԵՐԼԵՌՆԵՐԸ

Այս կոթողը ունի կրաւորական նիստ մը, զետեղուած  ճամբուն եզրին, ամայի բլրակի մը վրայ Ստեփանակերտէն քիչ հեռու, այդ ատեն Խոճալուի (այժմ Իվանեան) ճանապարհին: Պաղտասարեանի հայրը Իվանը՝ արհեստով շինարար էր եւ քարկոփ: Իր հօրմէն ժառանգած շինարարական փորձառութիւնը կ’ընծայէ իրեն կոթողային խնդիրները լուծելու կարողութիւնը: Քանդակն ունի պէթոնի եւ տուֆ քարի երեսապատուած միացոյլ շէնքի կառոյց: Այս ծանր կրաւորական զանգուածը իր անուանակոչութեամբ կը կրէ նաեւ խորհրդաւոր գաղտնիքներ: Այր եւ կին են մարմնապէս մինջեւ իրենց վիզերը թաղուած մակերեսէն վար, անոնց ոտքերը կը դպչին հողի ընդերքին:  Իրենց այս դիրքը դիտորդին կ՝ընծայէ մեկնաբանութեան ընտրանքը, աւազախրումի կամ վերչնական յարութեան: Անոնցմէ խլուած են ձեռքերու արտայատութիւնը: Լուր են, կնոջ բերանը փակ է հինգ աստիճան կապով մը, մինջ այրինը՝ հազիւ նշմարելի: Անոնց արտայատութիւնը նաեւ ունի Մոնա Լիզայական խորհրդաւորութիւն: Տանչուած եւ համբերող կը թուին ըլլալ, սակայն ունին հեգնական ժպիտ մը ժամանակաւոր այս կացութեան: Օտար դիտորդին համար, առանց տեղւոյն պատմութիւնը իմանացած ըլլալու, հաւանական է որ պիտի նոյնացնէր Զատկեան Կղզիներու ծովափին շարուած, կամ ալ Նեմրութ Լեռան ցիր ու ցան զգետնուած դիւձազնեան գլուխներուն:

Կոթողին տեղադրումն ու արտայատչական ընտրութիւնը, ըստ ինքեան, կը թուին ըլլալ արդիւնքը բծախնդիր ծրագրաւորման մը իր խորհրդատու պատւիրատուներուն: Գործածուած է չափազանց զգոյշութիւն ժամանակակից Ազերի վարչակազմը որեւիցէ կերպ չքրքրելու, միեւնոյն ատեն ամբողջութեամբ կարենալ արտայատելու Արցախցիին խոր ձգտումները: Այս պատճառով իսկ տեղացին զայն անուանած է Տատիկն ու Պապիկը:

ՊԱՂՏԱՍԱՐԵԱՆԻ ԿՈԹՈՂԻՆ ՈՅԺԸ

Յետ Ստալինեան քսանականներու տխուր որոշումին՝ Ղարաբաղը Ատրպէյճանին իշխանութեան յանձնելէն ետք, տեղւոյն հայութիւնը  երբեք չէր հաշտուած այս բիրտ կացութեան:  Երկար տարիներ սպասողական դիրքի վրայ մնալէ ետք զանազան պարագաներ պատճառ դարձան, որ ժողովուրդը  տուեալ առիթները օգտագործէ դրսեւորելու իր զսպուած ցասումը: Շատ անգամ, լոկ արուեստի միջոցով արտայտութիւն մը, բազմիցս աւելի ազդեցիկ կ՝ըլլայ քան քաղաքական արիւնալի պոռթկումները: Ահաւասիկ այս կոթողը, իր ժամանակին, արցախցիին կամքին խաղաղապաշտ արտայայտութիւնը եղաւ ուղուած Ազերի համակարգին:

Իւրաքանչիւր նման կոթող նախ քան իր վերջնական ընդունելութիւնը, առանց բացառութեան, միշտ կ՝անցնի երկունքէ մը: Նոյնիսկ Էիֆէլի աշտարակը ունեցած է  Վիքթոր Հիւկոյի նման անուանի  հակարակորդները: Այս կոթողի պարագային, գեղագիտականէն շատ հեռու՝ եղած է եւ տակաւին կը մնայ քաղաքականը:

Նախ Արցախցին, ապա արուեստագէտը հանդերձ իր պատուիրատուներուն բացումէն միայն Ձ4 տարիներ ետք, անոր ընդմէջէն, տեսան Ղարաբաղի անկախութիւնը: Ասիկա յիրաւի կարելի է սեպել մեծ՜ յաղթանակ մը: Սակայն, այս կոթողը տակաւին սպասման մէջ գտնուելու լուրջ պատճառ մը եւս ունի: Միջազգային քաղաքական հանրութիւնը այնքան ատեն որ տակաւին կը մնայ տարտամ եւ չի ճանչնար Ղարաբաղի ամբողջական անկախութիւնը, այս կոթողը պիտի շարունակէ իր սկզբնաւորած առաքելութիւնը:

Քանի մը օեր առաջ, Ղարաբաղը տօնեց իր անկախութեան ՁՁ-րդ ամեակը: Նորածին հանրապետութիւնը դարձաւ մանուկ, ապա պատանի, իսկ այժմ արդէն թեւակոխած է իր երիտասարդութիւնը: Այս տարեփոխութիւնը թէպի ճանաչում խոստումնալից է եւ այս կոթողը համբերութեամբ կը սպասէ այդ մեծ՜ պահին ամբողջացնելու համար իր իսկ առաքելութիւնը, որուն համար ի սկզբանէ կոչուած է:

Վստահօրէն,  միայն այդ հանգրուանէն ետք, Պաղտասարեանի այս կոթողը պիտի ստանայ նոր շուք եւ թարմ կոչում: Փոխան իր աննշան եւ ամայացած դիրքին պիտի դառնայ կիզակետ եւ բարքաւաճ հաւաքատեղի մը բոլորին համար, իսկ յատկապէս Արցախցիին ինքնավստահութեան եւ կամքի ոյժի մկրտութեան եւ երդման վայր:

ԱՐՈՒԵՍՏԱԳԵՏԻՆ ՊԱՏԳԱՄԸ

Նման կոթողներու հեղինակներու հանդէպ ժողուուրդներու գնահատանքն ու երախտագիտութիւնը  բազմազան են: Մինջ մին անմահացուցած է գործ մը իր հեղինակին անունով, ուրիշ մը կ’ընտրէ մնալ անտարբեր, կամ ալ կը մոռնայ նոյնինքն հեղինակին ինքնութիւնը:

Վենետիկի Ռիալթօ կամուրջը եղած է արդիւնքնը ճարտարապետական մրցոյթի մը, որուն մասնակցած են ժամանակակից տիտաններ, ինչպիսիքն են Միքելանճելօն, Փալլատիօն, Սանսովինօն: Սակայն, աննշան  մնացած ճարտարապետ մը Անթոնիօ տա Փոնթէն եղած է անոր հաղթական հեղինակը:

Նշեմ նաեւ աւելի յոռեգոյն օրինակ մը: Վերեւը նշուած մայրաքաղաքներուն շարքին կայ նաեւ Մոսկուան:  Քրէմլինի նշանաւոր Սբ. Բարսեղի պսպղուն գմբեթներով տաճարը հնուց եղած է խորհրդանիշը Ռուսաստանի մայրաքաղաքին: Կ’ըսուի որ առ ի գնահատանք այդ բացառիկ գործին, պատւիրատու Ձարը՝ այսպէս ճանցուած Իվան Ահարկուն, Եաքոլեւ  ճարտարապետ եղբայրներուն  աչքերը կուրցնել կու տայ , որպէզի անոնք երբեւիցէ չի կարենան  նման տաճառ մը կրկնել:

Մենք մեզ համեմատելով այլ ազգերու հետ, ցաւօք  հայ ազգային գիտակցութեան մէջ ժողովուրդին սպասարկու բարձրագոյն մակարդակի հեղինակներու հանդէպ ըստ  արժանւոյն գնահատանքը տակաւին կը մնայ սաղմնային մակարդակի: Այսպէս լաւագոյն պարագային, հաւանական է որ յօդուածս ընթերցողներէն աննշան տոկոս մը միայն իմացած ըլլար Սարգիս Պաղտասարեանին մասին:

Արցախը խորհրդանշող այս իւրայատուկ քանդակը ծնած է հայ ժողովուրդին երկունքէն եւ ներշնչած համայն ժողովուրդը, ներառեալ Հայաստանի եւ սփիւռքի հայութեան, մարտնչելու ի գին յոռեգոյնին, մինչեւ յաղթանակ: Այսօր այս կոթողը  խորհրդանիշն է եւ ուրոյն կնիքը Արցախի Հանրապետութեան: Եթէ նկատենք անիկա կը գրաւէ պետական զնանշանին ճիշտ կեդրոնը, որը իւրաքանչիւր Արցախցի զինուոր կը կրէ իր պատուարժան գլխարկին եւ ուսին վրայ:

Թող արուեստաբանները վիճին այս գործին ծաւալի խախտումներուն, անոր տեղադրութեան վայրին, կամ անոր շինանիւթի ընտրութեան կամ  դէժ արտայայտչութեան  մասին:  Պարզապէս, անոր հանրութեան կողմէ ընդունելութեան կամ յաջողութեան բարձրագոյն չափանիշը կարելի է սեպել, նկատելիօրէն սփիւռքի կողմէ, անոր լուսանկարներուն վերատադրութեան թիւը մամուլին էջերուն մէջ:

Այս Սեպտեմբերի հինգին, Սարգիս Պաղտասարեանի ծննդեան իննսունամեակն է: Ըստ սովորութեան, այս առթիւ, ի բաց արեալ Երեւանէն, մեր մշակութային եւ քաղաքական մարմինները եւ յատկապէս մամուլը մնաց իր թմբիրին մէջ հանդէպ իր ազնիւ արուեստագետին որ ստեղծագործեց գլուխ գործոց մը, ուրոյն ժողովուրդին իղձերուն եւ ներշնչումին համաձայն: 

Յետ այսու, փափաքելի է որ իւրաքանչիւր առիթով երբ ըլլանք Մենք Ենք Մեր Լեռները կոթողին առջեւ, գտնուինք դէմ հանդիման Արցախի զինուորին զինանշանին՝ կամ պարզապէս նկարին, գիտակցինք անոր հեղինակին ինքնութեանը, ինչպէս երբ գտնուինք Երուանդ Քոչարի կամ Մարտիրոս Սարեանի նման մեծ արուեստագէտներու գործերուն առջեւ:

Սարգիս Պաղտասարեանը իր գիտակից կենդանութեան ընթացքին մեզ ազգովին ըրաւ իրը, իսկ մենք այժմ երախտագիտութեամբ պարտինք ճանչնալ զինք լիիրաւ  մերը:

 

 

Յարութ Մարտիրոսեան, Ճարտարապետ  

Լուսանկարները՝ Մկրտիչ Մկրտչյանի

Սեպտեմբեր 5, 2013, Թորոնթօ, Գանատա

[fblike]

Поделиться ссылкой:




Комментарии к статье


Top